Cebriyye; zorlayan mezhep
Cebriyye Mezhebi Nedir? İslam'da Mutlak Kader Anlayışı ve Temel Görüşleri
Cebriyye, İslam düşünce tarihinde ortaya çıkan en dikkat çekici kelam ekollerinden biridir. Bu mezhep, insanın fiillerini kendi özgür iradesiyle gerçekleştirmediğini, bütün davranışlarının Allah'ın mutlak iradesi ve yaratmasıyla meydana geldiğini savunur.
Cebriyye'ye göre insanın fiilleri üzerinde gerçek anlamda bağımsız bir seçme gücü bulunmaz; insan ilahi takdir karşısında edilgen bir konumdadır.
Mezhebin adı, Arapçada "zorlamak" anlamına gelen cebr kökünden türemiştir. Bu nedenle Cebriyye, klasik İslam literatüründe "cebri kader anlayışını benimseyenler" olarak tanımlanır.
Ancak günümüz araştırmacıları, tarih boyunca "Cebriyye" adı altında birbirinden farklı görüşler taşıyan çeşitli grupların bulunduğunu ve bu nedenle mezhebin tek tip bir yapı olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtmektedir.
Cebriyye'nin Temel İnançları
Cebriyye'nin düşünce sistemi büyük ölçüde kader, insan iradesi ve Allah'ın fiilleri etrafında şekillenmiştir.
1. İnsan Fiillerinde Gerçek Anlamda Özgür Değildir
Cebriyye'nin en bilinen görüşü, insanın fiillerini bizzat meydana getirmediğidir.
Bu anlayışa göre:
İnsan herhangi bir davranışı kendi iradesiyle yaratamaz.
Bütün fiilleri yaratan Allah'tır.
İnsan yalnızca ilahi iradenin gerçekleştiği bir vasıta konumundadır.
Bu nedenle Cebriyye, insanın özgür iradeye sahip olduğunu savunan görüşleri reddeder.
2. Mutlak Kader Anlayışı
Cebriyye'ye göre evrende meydana gelen her olay önceden Allah tarafından belirlenmiştir.
Buna:
insanların davranışları,
iyilikler,
kötülükler,
iman,
inkâr,
dahil olmak üzere her şey girer.
Bu yaklaşım, kaderi insan tercihinden tamamen bağımsız gören en katı yorumlardan biri kabul edilir.
3. İnsan Sorumluluğu Tartışması
Cebriyye'nin görüşü, doğal olarak şu soruyu gündeme getirmiştir:
Eğer insan fiillerinde özgür değilse nasıl sorumlu tutulacaktır?
Bu soru, İslam kelam tarihinde en yoğun tartışılan meselelerden biridir.
Başta Ehl-i Sünnet, Mu'tezile ve Mâtürîdî âlimleri olmak üzere birçok kelamcı, insanın iradesini tamamen ortadan kaldıran bu yaklaşımın ilahi adalet anlayışıyla bağdaşmadığını ileri sürmüştür.
Cehm b. Safvân ve Cebriyye
Cebriyye denildiğinde en çok adı geçen kişi Cehm b. Safvân'dır (ö. 746).
Ancak modern akademik çalışmalarda, tarihî Cebriyye ile Cehmiyye arasında tam bir özdeşlik kurmanın isabetli olmadığı belirtilmektedir. Cehm b. Safvân'ın görüşleri Cebr anlayışını sistemleştirmiş olsa da, Cehmiyye yalnızca kader konusuyla sınırlı olmayan daha geniş kelamî görüşlere sahiptir.
Bu nedenle bazı klasik eserlerde iki isim birlikte kullanılsa da, çağdaş araştırmalarda aralarında kavramsal ayrım yapılmaktadır.
Allah'ın Sıfatları Konusundaki Görüşleri
Cehm b. Safvân'ın etkisi altındaki anlayışta Allah'ın zatı dışında bağımsız ezelî sıfatların kabul edilmesi doğru görülmez.
Bu çerçevede:
teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) reddedilir,
Allah'ın haberî sıfatları mecazi biçimde yorumlanır,
Allah'ın mutlak birliği ön plana çıkarılır.
Bu görüşler daha çok Cehmiyye'nin karakteristik özellikleri olarak değerlendirilir ve bütün Cebriyye mensuplarına genellenmesi doğru değildir.
Kur'an'ın Yaratılmışlığı Meselesi
Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşü, özellikle Cehm b. Safvân ve daha sonra Mu'tezile tarafından savunulmuştur.
Her ne kadar bazı klasik kaynaklarda bu düşünce Cebriyye ile ilişkilendirilse de, modern araştırmalarda bunun doğrudan bütün Cebriyye'nin ortak görüşü olarak sunulmasının isabetli olmadığı belirtilmektedir.
Cennet ve Cehennemin Sonluluğu
Cehm b. Safvân'a nispet edilen en dikkat çekici görüşlerden biri de cennet ve cehennemin ebedî olmadığı düşüncesidir.
Bu anlayışa göre:
Allah dışında hiçbir varlık sonsuz değildir.
Dolayısıyla cennet ve cehennem de bir gün son bulacaktır.
Bu görüş, klasik İslam âlimlerinin büyük çoğunluğu tarafından reddedilmiş ve İslam'ın genel inanç anlayışıyla bağdaşmadığı ifade edilmiştir.
Cebriyye Mezhebinin Ortaya Çıkışı
Cebriyye düşüncesinin doğuşu genellikle hicrî I. yüzyılın sonları ile II. yüzyılın başlarına tarihlendirilir.
Bu dönem;
siyasi iç savaşların,
hilafet tartışmalarının,
kader konusundaki fikir ayrılıklarının
yoğun olarak yaşandığı yıllardır.
Bazı tarihçiler, özellikle Emevî yönetimi döneminde kader düşüncesinin zaman zaman siyasi otoriteyi meşrulaştırmak amacıyla kullanıldığını belirtmektedir. Ancak bunun bütün Emevî yönetiminin resmî politikası olduğu söylenemez; konu tarihçiler arasında tartışmalıdır.
Ehl-i Sünnet'in Cebriyye'ye Eleştirileri
Ehl-i Sünnet kelamcıları, Cebriyye'nin görüşlerine çeşitli gerekçelerle karşı çıkmıştır.
Başlıca eleştiriler şunlardır:
İnsan iradesinin tamamen inkâr edilmesi, dinî sorumluluğu anlamsız hâle getirir.
Emir ve yasakların hikmeti ortadan kalkar.
Sevap ve ceza sistemi açıklanamaz.
İlahi adalet ilkesi zedelenir.
Bu nedenle Ehl-i Sünnet, insanın fiillerinin yaratıcısının Allah olduğunu kabul etmekle birlikte, insanın kesb (kazanma) yoluyla irade sahibi olduğunu savunmuştur. Böylece hem ilahi kudret hem de insanın sorumluluğu birlikte açıklanmaya çalışılmıştır.
Cebriyye'nin İslam Düşüncesindeki Yeri
Cebriyye, tarih içinde bağımsız bir mezhep olarak uzun süre varlığını sürdürememiş olsa da kader, özgür irade ve ilahi adalet tartışmalarının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.
Bugün İslam düşünce tarihinde Cebriyye, daha çok insan iradesini tamamen reddeden en uç kader anlayışını temsil eden tarihî bir kelam ekolü olarak incelenmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Cebriyye mezhebi neyi savunur?
Cebriyye, insanın fiillerini kendi özgür iradesiyle gerçekleştirmediğini, her şeyin Allah'ın mutlak iradesi ve yaratmasıyla meydana geldiğini savunur.
Cebriyye ile Cehmiyye aynı mezhep midir?
Hayır. Klasik kaynaklarda zaman zaman birlikte anılsalar da modern akademik çalışmalarda Cehmiyye ile Cebriyye arasında kavramsal ayrım yapılmaktadır. Cehmiyye, yalnızca kader anlayışıyla sınırlı olmayan daha geniş bir kelam ekolüdür.
Ehl-i Sünnet neden Cebriyye'yi eleştirmiştir?
Çünkü insanın iradesini tamamen ortadan kaldıran anlayışın dinî sorumluluk, sevap-ceza sistemi ve ilahi adalet ilkesiyle bağdaşmadığını savunmuştur.
Cebriyye günümüzde varlığını sürdürüyor mu?
Tarihî anlamda bağımsız bir mezhep olarak varlığını sürdürmemektedir. Ancak kader ve özgür irade tartışmalarında Cebriyye'nin görüşleri tarihsel bir referans olarak incelenmeye devam etmektedir.
Cebriyye kader anlayışında neden önemlidir?
Çünkü İslam düşüncesindeki özgür irade-kader tartışmalarının en uç yorumlarından birini temsil eder ve sonraki kelam ekollerinin geliştirdiği görüşlerin şekillenmesinde önemli bir karşıt örnek oluşturmuştur.
Anahtar Kelimeler:
Cebriyye
Cebriyye mezhebi
Cebriyye nedir
Cehm b Safvân
Cehmiyye
İslam'da kader
İslam'da özgür irade
Kelam mezhepleri
Kader anlayışı
İslam düşünce tarihi
Kaynakça
Klasik Kaynaklar
Ebû'l-Hasan el-Eş'arî. Makālâtü'l-İslâmiyyîn.
Abdülkāhir el-Bağdâdî. el-Fark Beyne'l-Fırak.
Şehristânî. el-Milel ve'n-Nihal.
İbn Hazm. el-Fasl fi'l-Milel ve'l-Ehvâ ve'n-Nihal.
Fahreddin er-Râzî. İtikādâtü Fıraki'l-Müslimîn.
Akademik Eserler
W. Montgomery Watt. Islamic Philosophy and Theology.
Josef van Ess. Theologie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra.
Richard M. Frank. Beings and Their Attributes.
Harry Austryn Wolfson. The Philosophy of the Kalam.
Majid Fakhry. A History of Islamic Philosophy.
Yorumlar