Engizisyon ve İşkence Yöntemleri: Tarihi Gerçekler, Kullanılan Yöntemler ve Amaçları

Murat Durdu
12 Tem 2025
5 dakikada okunur

İnsanlık Tarihindeki Karanlık Uygulamalar

Orta Çağ Avrupa'sında kurulan Engizisyon mahkemeleri, Katolik Kilisesi'nin öğretilerine aykırı görülen düşünceleri ve kişileri soruşturmak amacıyla oluşturulmuş dini yargı kurumlarıydı. Özellikle 13. yüzyıldan itibaren faaliyet gösteren bazı Engizisyon mahkemeleri, belirli koşullar altında sanıklardan itiraf almak amacıyla fiziksel işkence uygulanmasına izin verdi.

Günümüzde tarihçiler, Engizisyonun yalnızca tek bir kurum olmadığını; Orta Çağ Engizisyonu, İspanyol Engizisyonu, Roma Engizisyonu ve Portekiz Engizisyonu gibi farklı yapılar bulunduğunu vurgulamaktadır. Bu nedenle işkence uygulamaları zaman, bölge ve mahkemeye göre farklılık göstermiştir.

Bugün bu yöntemlerin tamamı uluslararası hukuk kapsamında işkence olarak kabul edilmekte ve kesin biçimde yasaklanmaktadır.

Engizisyonda İşkence Neden Uygulanıyordu?

Modern anlamda düşünüldüğünde Engizisyonun temel amacı ceza vermek gibi görünse de dönemin hukuk anlayışında işkence daha çok "itiraf elde etme" aracı olarak görülüyordu.

Mahkemeler özellikle şu amaçlarla işkenceye başvurabiliyordu:

Sapkınlık (heresy) suçlamasının kabul ettirilmesi
Başka şüphelilerin isimlerinin öğrenilmesi
İtiraf alınması
Sanığın Kilise otoritesine boyun eğmesinin sağlanması

Ancak günümüz psikoloji ve hukuk bilimleri, ağır fiziksel acı altında verilen ifadelerin güvenilir olmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır.

Engizisyonun Kullandığı Başlıca İşkence Yöntemleri

1. Askı (Strappado / Garrucha)

Engizisyon döneminin en yaygın işkence yöntemlerinden biri Strappado adı verilen askı sistemiydi. Sanığın elleri arkadan bağlanır, tavandaki makara yardımıyla yukarı çekilirdi. Bazı uygulamalarda ayaklara ağır taşlar bağlanarak omuzlara binen yük artırılırdı. Bu yöntem;

Omuz çıkıkları
Kas yırtıkları
Sinir hasarı
Kalıcı sakatlık gibi ciddi sonuçlara yol açabiliyordu.

2. Su İşkencesi (Toca)

Özellikle İspanyol Engizisyonu ile özdeşleşen yöntemlerden biridir Sanığın ağzına bez yerleştirilir ve üzerine sürekli su dökülürdü. Bu uygulama;

Boğulma hissi
Şiddetli panik
Kusma
Solunum sıkıntısı
Bilinç kaybı oluşturabiliyordu.

Bugünkü "waterboarding" yönteminin tarihsel öncüllerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

3. Germe Tezgâhı (Rack – Potro)

Germe tezgâhında sanığın elleri ve ayakları makaralara bağlanırdı. Makaralar çevrildikçe vücut zıt yönlere doğru gerilir ve zamanla;

Eklem çıkıkları
Bağ kopmaları
Kemik kırıkları
Kas yırtıkları meydana gelebiliyordu.

Her Engizisyon mahkemesinde kullanılmasa da Avrupa'nın çeşitli sorgulama sistemlerinde görülen işkence araçlarından biridir.

4. Parmak Vidası (Thumbscrew)

Parmak vidası küçük olmasına rağmen son derece acı verici bir işkence aletiydi.

Başparmak veya parmaklar iki metal plaka arasına yerleştirilir ve vida sıkıldıkça kemikler ezilmeye başlardı. Sonuçları arasında;

Parmak kırıkları
Sinir hasarı
Tırnak kaybı
Kalıcı deformasyon bulunabiliyordu.

5. Ateş ve Kızgın Demir

Bazı sorgulamalarda kızdırılmış metal parçalar veya sıcak kömürler kullanıldığı tarihsel belgelerde yer almaktadır. Kurbanların;

Dağlandığı,
Yakıldığı,
Sıcak kömür üzerinde yürümeye zorlandığı

örnekler bulunmaktadır.

Bu yöntemler ağır yanıklara ve enfeksiyonlara neden olabiliyordu.

6. Zincirleme ve Uzun Süreli Hapis

Engizisyonun uyguladığı baskı yalnızca fiziksel işkenceden ibaret değildi. Sanıklar;

Karanlık hücrelerde tutulabiliyor,
Zincirlenebiliyor,
Günlerce uykusuz bırakılabiliyor,
Açlık ve yalnızlığa maruz bırakılabiliyordu.

Modern insan hakları hukukuna göre bunların tamamı kötü muamele veya işkence kapsamına girmektedir.

Demir Kız (Iron Maiden) Gerçekten Engizisyon Aracı mıydı?

İnternet üzerinde en çok merak edilen konulardan biri budur. Demir Kız (Iron Maiden), iç yüzeyinde sivri demirler bulunan insan biçiminde metal bir dolap olarak tasvir edilir. Ancak günümüz tarihçilerinin büyük bölümü bu aletin Engizisyon tarafından yaygın biçimde kullanıldığı görüşünü desteklememektedir.

Araştırmaların önemli kısmı;

Günümüze ulaşan örneklerin çoğunun 18. ve 19. yüzyılda üretildiğini,
Orta Çağ'a ait çağdaş belgelerde yeterince yer almadığını,
Popüler kültürde olduğundan çok daha fazla ün kazandığını göstermektedir.

Dolayısıyla Demir Kız, Engizisyon işkenceleri içerisinde tarihsel açıdan en tartışmalı araçlardan biridir.

Engizisyon İşkenceleri Hakkında Tarihçilerin Görüşü

Modern tarih araştırmaları, Engizisyonun çoğu zaman popüler kültürde anlatıldığından daha karmaşık bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmacılar şu noktalarda görüş birliğine yakındır:

Her Engizisyon mahkemesi aynı uygulamaları kullanmamıştır.
İşkence her davada uygulanmamıştır.
Bazı dönemlerde laik mahkemeler Engizisyondan daha ağır cezalar verebilmiştir.
Fiziksel işkence yine de tarihsel olarak belgelenmiş önemli bir gerçektir.

Bu nedenle günümüzde akademik çalışmalar, hem abartılı anlatımlardan hem de işkenceyi küçümseyen yorumlardan kaçınmayı önermektedir.

Günümüzde Engizisyon İşkenceleri Nasıl Değerlendiriliyor?

1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve 1984 BM İşkenceye Karşı Sözleşmesi, hiçbir koşulda işkenceyi meşru kabul etmez.

Bugün Engizisyon döneminde uygulanan fiziksel ve psikolojik yöntemler;

İnsan hakları ihlali,
İşkence,
Kötü muamele,
Hukukun kötüye kullanılması olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç

Engizisyon döneminde uygulanan işkence yöntemleri, Avrupa hukuk tarihinin en tartışmalı uygulamaları arasında yer alır. Askı, su işkencesi, germe tezgâhı ve parmak vidası gibi yöntemlerin tarihsel belgelerde yer aldığı bilinmektedir. Buna karşılık Demir Kız gibi bazı işkence araçlarının Engizisyon tarafından yaygın biçimde kullanıldığı iddiası güçlü tarihsel kanıtlarla desteklenmemektedir.

Modern tarihçilik, Engizisyonu değerlendirirken hem dönemin hukuk anlayışını hem de günümüz insan hakları standartlarını birlikte ele almayı önermektedir.

Konu din ve inanç ise olabileceklerin bir örneği olan engisizyon işkenceleri acaba diğer inanç temelli örgütlemeler için de örnek teşkil edebilir mi? ve benzer yöntemlere başvurabilirler mi? İnsanlık hafızasındaki bu uygulamalar tekrar eder mi?

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Engizisyon neden işkence uyguluyordu?

Temel amaç, sanıklardan itiraf almak ve sapkınlık suçlamalarını doğrulamaktı. Günümüzde bu yöntemlerin güvenilir olmadığı kabul edilmektedir.

Engizisyonda en yaygın işkence yöntemi hangisiydi?

Tarihçilerin büyük kısmına göre en yaygın yöntemlerden biri Strappado (Askı) idi.

Su işkencesi gerçekten uygulanıyor muydu?

Evet. Özellikle İspanyol Engizisyonunda "Toca" adı verilen su işkencesinin kullanıldığı tarihsel belgelerde yer almaktadır.

Demir Kız gerçekten kullanıldı mı?

Kesin değildir. Günümüz tarihçilerinin önemli bir bölümü, Demir Kız'ın Engizisyonun yaygın bir işkence aracı olduğu iddiasını destekleyen yeterli çağdaş kanıt bulunmadığını belirtmektedir.

Engizisyon sadece cadıları mı yargılıyordu?

Hayır. Engizisyon; sapkınlıkla suçlanan kişiler, farklı mezhep mensupları, Yahudilikten veya İslam'dan Hristiyanlığa geçen ancak gizlice eski dinlerini sürdürdüğü düşünülen kişiler ve çeşitli dini suçlarla itham edilen bireyleri de yargılıyordu.

Kaynaklar

1. Encyclopaedia Britannica

Engizisyonun tarihi, farklı Engizisyon kurumları ve işkence uygulamalarına ilişkin tarafsız ve editoryal denetimden geçmiş kapsamlı bilgiler sunar.

Konular:

Engizisyon tarihi
İspanyol Engizisyonu
Roma Engizisyonu
Heresy (Sapkınlık)

https://www.britannica.com/topic/Inquisition

https://www.britannica.com/event/Spanish-Inquisition

2. Fordham University – Internet History Sourcebooks

Orta Çağ ve Engizisyon dönemine ait birçok birincil tarihsel belgeyi içerir.

Konular:

Papalık belgeleri
Engizisyon kayıtları
Orta Çağ hukuk metinleri

https://sourcebooks.fordham.edu/

3. Yale Law School – Avalon Project

Orta Çağ ve erken modern Avrupa hukukuna ilişkin tarihî belgeler ve çeviriler sunar.

https://avalon.law.yale.edu/

4. The British Library

Engizisyon, Orta Çağ Avrupa'sı ve din tarihi üzerine akademik makaleler yayımlar.

https://www.bl.uk/

5. Library of Congress

Engizisyon tarihi ve Avrupa dini tarihi üzerine dijital koleksiyonlar.

https://www.loc.gov/

6. National Archives (UK)

Orta Çağ Avrupa'sına ilişkin tarihî belgeler ve eğitim materyalleri.

https://www.nationalarchives.gov.uk/

7. Encyclopedia.com

Akademik ansiklopedilerden derlenen güvenilir özet bilgiler sunar.

https://www.encyclopedia.com/

8. Catholic Encyclopedia (New Advent)

Katolik bakış açısından Engizisyon hakkında ayrıntılı tarihsel bilgiler içerir.

Araştırmacılar için faydalıdır ancak mezhepsel perspektifi bulunduğu göz önünde bulundurulmalıdır.

https://www.newadvent.org/cathen/

9. Stanford Encyclopedia of Philosophy

İşkence, etik ve hukuk felsefesi üzerine akademik makaleler.

https://plato.stanford.edu/

10. Oxford Reference

Oxford University Press tarafından hazırlanan tarih ve din ansiklopedileri.

https://www.oxfordreference.com/

Akademik Kitaplar (En Çok Atıf Alanlar)

Edward Peters

Inquisition

University of California Press

Engizisyon tarihi üzerine en çok başvurulan temel eserlerden biridir.

Henry Kamen

The Spanish Inquisition: A Historical Revision

Yale University Press

İspanyol Engizisyonu hakkındaki modern tarih yazımının en önemli çalışmalarından biridir.

John Tedeschi

The Prosecution of Heresy

Medieval & Renaissance Texts and Studies

Roma Engizisyonu üzerine önemli akademik araştırmalardandır.

Carlo Ginzburg

The Cheese and the Worms

Johns Hopkins University Press

Engizisyon kayıtlarından hareketle yazılmış en ünlü mikro tarih çalışmalarından biridir.

Christopher Black

The Italian Inquisition