Neyzen Tevfik; demokratik idare
Güncelleme tarihi: 13 Tem
Bir fıkra ve bir şiir
"Fasulye" Fıkrası
Hikâyede nazır, kısa süre içinde yeğenini vali yaptırır. Bunun üzerine Neyzen şöyle der:
"Maşallah, kardeşinizin oğlu tıpkı fasulyeye benziyor."
Nazır benzetmeyi anlayamaz ve sorar:
"Neden fasulyeye benzesin?"
Neyzen'in cevabı:
"İşte ben de onun için benzetiyorum ya, fasulye de sırığa sarılarak büyür."
Buradaki hiciv oldukça açıktır.
Fasulye, büyüyebilmek için sırığa tutunur.
Yeğen de kendi liyakatiyle değil, dayısının (nazırın) desteğiyle yükselmiştir.
Dolayısıyla eleştirilen şey kişinin kendisi değil, akraba kayırmacılığı (nepotizm) ve liyakat yerine ilişkilerin belirleyici olmasıdır.
Bu fıkra, bugün de sıkça kullanılan "dayısıyla yükselmek" veya "torpille makam sahibi olmak" eleştirisinin erken dönem örneklerinden biri olarak görülür.
Şiir
Kim demiş bizde bir demokratik idare yoktur,
Ne demek, olmasa elbet dışardan alırız!
Sırredip karne usûlüyle o gümrük malını,
Karaborsaya verir, biz bize benzer kalırız.
Bu dörtlükte Neyzen, ironi ve taşlamayı birlikte kullanır. İlk iki mısrada:
"Kim demiş bizde demokratik idare yoktur?"
der gibi görünür; ancak hemen ardından,
"Olmasa dışarıdan ithal ederiz."
ifadesiyle aslında demokrasinin gerçek anlamda yaşanmadığını, sadece görünüşte veya taklit yoluyla benimsendiğini ima eder.
Son iki mısrada ise ekonomik hiciv vardır.
"Karne usûlü" kıtlık veya savaş dönemlerindeki dağıtım sistemini,
"Gümrük malı" ithal edilen değerleri,
"Karaborsa" ise yolsuzluk ve fırsatçılığı simgeler.
Şair, toplumun iyi fikirleri bile yozlaştırıp çıkar ilişkilerine dönüştürdüğünü alaycı bir dille ifade eder.
Bu iki metin Türk hiciv geleneğinin en güçlü isimlerinden Neyzen Tevfik'e atfedilen siyasi taşlamalar arasında yer alır. Özellikle nepotizm (kayırmacılık), bürokrasi ve siyasal düzeni alaycı bir dille eleştirmesi bakımından Neyzen Tevfik'in üslubuyla büyük ölçüde örtüşür. Ancak ilk fıkranın özgün kaynağı konusunda kesin tarihsel doğrulama yapmak zordur; birçok anekdot gibi sözlü kültürde farklı varyantları bulunmaktadır.
Ortak Tema
Hem fıkra hem de şiir şu konuları eleştirir:
Liyakat yerine akraba kayırmacılığı
Bürokratik yozlaşma
Siyasi çıkar ilişkileri
Demokrasi anlayışındaki eksiklikler
Toplumsal ikiyüzlülük
Bu yönüyle eserler, belirli bir dönemi anlatsalar da evrensel hiciv örnekleri olarak okunabilir. Neyzen Tevfik'in mizahı, doğrudan kişileri hedef almaktan çok, onların temsil ettiği zihniyeti ve toplumsal sorunları eleştirmesiyle öne çıkar.
Kaynaklar
1. "Fasulye de sırığa sarılarak büyür" fıkrasının kaynağı
Bu anekdot uzun yıllardır Neyzen Tevfik'e atfedilmektedir ve birçok biyografi ile fıkra derlemesinde yer alır.
Akademik kaynak
En güvenilir kaynaklardan biri, bu fıkrayı inceleyen hakemli bir makaledir:
Folklor Akademi Dergisi, "Neyzen Tevfik'in Fıkralarında Mizah ve Eleştiri" başlıklı çalışmada "Fasulya Sırığı" adıyla aktarılır. Makalede olay, Kemal (1983, s. 37–38) adlı esere dayandırılır.
Makalede geçen şekli şöyledir:
"Bir akrabasını valiliğe kayırmış olan zamanın eski bakanlarından biri..." "Fasulye de bir sırığa sarılarak büyümez mi?"
Bu da gösteriyor ki hikâye yalnızca internet anlatısı değildir; yazılı kaynaklarda da yer almaktadır.
Basılı kaynak
Bu fıkranın dayandırıldığı temel eser:
Hilmi Yücebaş, Neyzen Tevfik: Hayatı, Hatıraları, Şiirleri, 1973.
Mehmet Kemal, Neyzen Tevfik, 1983. (Folklor Akademi makalesinde bu baskıya atıf yapılmaktadır.)
2. "Kim demiş bizde bir demokratik idare yoktur..." dörtlüğü
Burada durum biraz daha dikkat gerektiriyor. Bu dörtlük;
Neyzen Tevfik derlemelerinde,
çeşitli internet arşivlerinde,
popüler seçki kitaplarında
Neyzen'e ait olarak yayımlanmaktadır.
Ancak benim ulaşabildiğim kaynaklarda bu şiirin;
Hiç (1919) veya
Azâb-ı Mukaddes (1924)
gibi Neyzen'in kendi yayımladığı eserlerinde bulunduğunu doğrulayan akademik bir kayıt bulunmamaktadır.
Dolayısıyla akademik yazım açısından daha güvenli ifade şudur:
"Neyzen Tevfik'e atfedilen bir hiciv dörtlüğü..."
şeklinde kullanmak daha doğru olur.
Güvenilir Basılı Kaynaklar
Neyzen üzerine çalışırken şu eserler en güvenilir başvuru kaynaklarıdır:
Hilmi Yücebaş – Neyzen Tevfik: Hayatı, Hatıraları, Şiirleri
Mehmet Kemal – Neyzen Tevfik
Alpay Kabacalı – Çeşitli Yönleriyle Neyzen Tevfik
Mehmet Ergün – Neyzen Tevfik ve Azab-ı Mukaddes'i
K. Onan – Hiciv Üstadları: Neyzen Tevfik, Şair Eşref
Sonuç
"Fasulye de sırığa sarılarak büyür." fıkrası, hem basılı biyografilerde hem de akademik çalışmalarda yer aldığı için yüksek güvenilirlikle Neyzen Tevfik'e atfedilebilir.
"Kim demiş bizde bir demokratik idare yoktur..." dörtlüğü ise yaygın biçimde Neyzen'e atfedilse de, bunu onun kendi yayımladığı şiir kitaplarında doğrulayan güçlü birincil kaynak tespiti zordur. Akademik bir metinde bu dörtlüğü "Neyzen Tevfik'e atfedilen hiciv dörtlüğü" şeklinde sunmak daha isabetli olacaktır.
Yorumlar