Türk mitolojisinde ilk yaratılış

Altay Yaratılış Destanı

Türk mitolojisindeki en bilinen ve temel yaratılış efsanesi Altay Yaratılış Destanı'dır. Bu destan, evrenin ve insanın nasıl oluştuğunu anlatır.

Başlangıçta Her Şey Su idi

Destana göre, evrende hiçbir şey yokken sadece uçsuz bucaksız, büyük bir su vardı. Bu suyun üzerinde Ülgen adında bir tanrı uçmaktaydı. Ülgen, evreni ve dünyayı yaratmak ister, ancak yalnız başına bunu başaramaz.

Ak Ana'nın Ortaya Çıkışı

Ülgen yalnızlıktan sıkılıp ne yapacağını düşünürken, su dalgalanır ve suyun içinden Ak Ana (Ak Ene) adında bir varlık çıkar. Ak Ana, Ülgen'e "Yarat, oldum de olsun!" diyerek yaratma gücünün sırrını fısıldar ve suya geri döner, bir daha da görünmez.

Yeryüzünün Yaratılışı

Ak Ana'nın bu sözü üzerine Ülgen, yaratmaya başlar. Önce yeri, sonra sırasıyla güneşi, ayı, yıldızları ve insanı yaratır. Yeryüzünü yaratmak için toprağa ihtiyacı vardır.

Erlik'in Ortaya Çıkışı ve Kötülüğün Başlangıcı

Bu sırada Erlik adında bir varlık ortaya çıkar. Bazı anlatılarda Ülgen'in yarattığı ilk insan, bazı anlatılarda ise onun karanlık yüzü veya ikizi olarak geçer. Erlik, Ülgen'e toprak bulup getirebileceğini söyler. Ülgen sinirlense de Erlik suya dalar ve suyun dibinden bir dağ bulur, oradan bir parça toprak koparıp ağzına atar. Bir parça toprağı da Ülgen'e verir. Ülgen bu toprağı suyun üzerine serper ve "Yaptım oldu!" der. Toprak büyümeye başlar.

Ancak Erlik'in ağzına attığı toprak da büyümeye başlar ve onu boğacak hale gelir. Ülgen'in "Tükür!" buyruğuyla Erlik ağzındaki toprağı yere tükürür. Bu tükürükler, başlangıçta dümdüz olan dünyaya tepeler, dağlar, dereler ve çukurlar olarak yansır. Bu durum, dünyanın düzgünlüğünü bozarak kötülüğün ilk izlerini taşır.

İnsanın Yaratılışı ve Erlik'in İhaneti

Ülgen, toprağı ve yeryüzünü yarattıktan sonra insanı yaratmaya karar verir. Bazı anlatılarda kamıştan kemikleri, kilden bedenleri olan yedi erkek yaratır ve onlara ruh üfler. Erlik ise Ülgen'in yaratılışına müdahale etmeye çalışır ve insanlara kötülüğü, ölüm ve hastalıkları getirir. Ülgen, Erlik'in bu ihanetine kızarak onu yer altı dünyasına sürer ve orayı Erlik'in yönetimine verir.

Gök Katları ve Yaratılışın Tamamlanması

Ülgen, yeryüzünü ve insanı yarattıktan sonra gökleri de yedi veya dokuz kat olarak yaratır ve buralara iyi ruhları yerleştirir. Kendisi de göğün en yüksek katına yerleşir.

Bu destan, Türk mitolojisindeki kozmogonik (evrenin yaratılışına dair) anlatıların temelini oluşturur ve Türk halklarının dünya görüşünü, iyilik-kötülük mücadelesini ve insanın evrendeki yerini anlamak için önemli bir kaynaktır.

Kaynaklar

Aşağıda Altay Yaratılış Destanı (Altay Yaratılış Miti) hakkında doğrudan okuyabileceğiniz, ücretsiz erişilebilen ve güvenilir .org, .edu ve .gov uzantılı çevrimiçi kaynaklar yer almaktadır.

.ORG

• Internet Sacred Text Archive (Sacred Texts)

• World History Encyclopedia

• Türk Dil Kurumu – DergiPark'ta yayımlanan ilgili makalelere erişim için DergiPark

• Vikikaynak – Altay Yaratılış Destanı metni

.EDU

• Hacettepe Üniversitesi Açık Erişim Sistemi – Çağdaş Mitoloji ve Sembolizm Perspektifinde Altay Türklerinin Yaradılış Destanı

• University of Pennsylvania – Penn Museum

• Harvard University – Center for Middle Eastern Studies

• Indiana University Libraries – Uralic and Altaic Studies Resources

  
  

.GOV

• Library of Congress Digital Collections

• National Endowment for the Humanities (EDSITEment)

• Smithsonian Institution Digital Resources

  
  

Açık erişimli akademik makaleler

• Edebî Eser-Folklor İlişkisi Bağlamında Türk Destanı ve Altay Yaratılış Miti Üzerine Bir Değerlendirme (DergiPark) 

• Kozmogoni Mitleri Ekseninde Altay Destanlarında Başlangıç (DergiPark) 

• Altay, Tuva ve Hakas Destanlarında Tabiat Kültleri (Ahi Evran Üniversitesi Açık Erişim) 

• Çağdaş Mitoloji ve Sembolizm Perspektifinde Altay Türklerinin Yaradılış Destanı'nın Hareketli Grafik Uygulaması (Hacettepe Üniversitesi Açık Erişim) 

Birincil metin

• Altay Yaratılış Destanı (tam metin) – Vikikaynak 

  
  

Akademik araştırma açısından özellikle DergiPark, Hacettepe Üniversitesi Açık Erişim Sistemi, Library of Congress ve Vikikaynak'taki tam metin birlikte kullanıldığında hem destanın özgün anlatısını hem de güncel bilimsel değerlendirmelerini okuyabilirsiniz.