Büyük Ay Aldatmacası

1835 Büyük Ay Aldatmacası

Sahte Haber

Great Moon Hoax (Türkçe: Büyük Ay Aldatmacası veya 1835 Büyük Ay Aldatmacası), tarihin en ünlü medya aldatmacalarından (hoax) biridir. 1835 yılında New York'ta yayınlanan The Sun gazetesinde (dönemin popüler "penny press" ucuz gazetelerinden biri) çıkan bir dizi sahte haberle ilgilidir.

Olayın Detayları

25 Ağustos 1835'te başladı ve 6 gün boyunca (25-31 Ağustos) 6 makale yayınlandı. Makaleler, ünlü İngiliz astronom Sir John Herschel'in (Uranüs'ü keşfeden William Herschel'in oğlu) Güney Afrika'daki Cape of Good Hope (Ümit Burnu) gözlemevinde dev bir teleskopla yaptığı "büyük astronomik keşifleri" anlatıyordu. Ay'da yaşam ve uygarlık bulunduğu iddia ediliyordu. Ay yüzeyinde volkanlar, nehirler, ormanlar, mavimsi kristal kayalar, yakut amfitiyatrolar gibi yapılar olduğu söyleniyordu.

Tek boynuzlu keçiler, minik zebralar, bizon benzeri dört ayaklılar, iki ayaklı kuyruksuz kunduzlar, tek boynuzlu yaratıklar görüldüğü, yarasa benzeri kanatlı insansı yaratıkların (Vespertilio-homo – yarasa-insan), tapınaklar inşa eden, akıllı ve medeni varlıklar olduğu tarif ediliyordu. Sözde bu insanların kanatları yarı saydam zarlardan oluşuyordu, omuzdan bacağa kadar iniyordu.

Makaleler, sözde Edinburgh Journal of Science'ın ek sayısından alıntı gibi sunuldu, ama dergi o sırada kapanmıştı. Yazar olarak Herschel'in hayali asistanı Andrew Grant gösterildi.

Etkisi ve Nasıl İnandırıcı Oldu?

The Sun'un tirajı patladı, normalde 8.000 olan satış, 19.000'lere çıktı, hatta bazı günler 60.000'e yaklaştı, çünkü insanlar kopya alıp satıyordu. Haber ABD ve Avrupa'ya yayıldı; birçok gazete yeniden bastı.

İnsanlar inanmıştı çünkü Herschel gerçek bir astronomdu ve o dönemde Güney Afrika'da gerçekten teleskopla gözlem yapıyordu. Bilimsel dil ve detaylar, matematiksel astronomi, kuyruklu yıldız teorileri çok inandırıcıydı. Dönem "penny press" gazeteleri ucuzdu, sansasyonel haberlerle satılıyordu, halk bilim kurgu ve eğlence istiyordu. Bazı din adamları Ay'da insan benzeri yaratıkların varlığını tartıştı; üniversitelerde bile konuşuldu.

Gerçek Ortaya Çıkışı

Rakip gazeteler, örneğin New York Herald şüphelenip bu haberi sorguladı. 16 Eylül 1835'te The Sun sessizce "makaleler uydurmaydı" diye kabul etti ama resmi bir geri çekme veya özür yoktu. Yazarın Richard Adams Locke, The Sun'un editörü, İrlandalı asıllı gazeteci olduğu anlaşıldı. Locke, bunu satire (alaycı hiciv) olarak yazdığını, insanların bu kadar inanacağını düşünmediğini söyledi.

Edgar Allan Poe bile kızmıştı, kendi Ay macerası öyküsü ("Hans Pfaall'ın Macerası") yeni çıkmıştı ve Locke'un bunu çaldığını düşündü ama Locke inkar etti.

Neden Önemli?

Tarihteki ilk büyük "fake news" örneklerinden biridir ve "penny press"in sansasyonel gazeteciliğin başlangıcıdır. Medya etiği, halkın bilim haberlerine inanma eğilimi ve "eğlence için haber" tartışmalarını tetikledi.

Bugün Ay komplo teorileri (Apollo inişi sahte vs.) ile karşılaştırılır; sahte haber (fake news)in kökenlerinden biri olarak anılır.

Kitaplara, belgesellere (BBC, History Channel) konu oldu; taş baskı (lithograph) resimleri hâlâ ünlüdür (yarasa-insanlar, Ay manzaraları).

Kısaca 1835'te bir gazete, Ay'da yarasa kanatlı akıllı yaratıklar yaşadığını iddia ederek herkesi kandırdı ve bu modern sahte haberlerin atası sayılır!