HAZMAT nedir?
- Murat Durdu
- 3 gün önce
- 6 dakikada okunur
Tehlikeli Madde (Hazardous Material) Nedir?
"Tehlikeli madde" (Hazardous Material), insanlara, hayvanlara veya çevreye zarar verme potansiyeline sahip herhangi bir madde veya etkendir. Bu tehlike; maddenin kendi özelliklerinden ya da diğer maddelerle etkileşimi sonucunda ortaya çıkabilir. Amerika Birleşik Devletleri'nde tehlikeli maddeler, başlıca şu kurumlar tarafından uygulanan yasa ve yönetmelikler kapsamında tanımlanmakta ve düzenlenmektedir:
U.S. Environmental Protection Agency (EPA)
Occupational Safety and Health Administration (OSHA)
U.S. Department of Transportation (DOT)
U.S. Nuclear Regulatory Commission (NRC)
Bu kurumların her biri "tehlikeli madde" kavramını kendi görev alanları doğrultusunda farklı şekilde tanımlamaktadır.
İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (OSHA)
Occupational Safety and Health Administration, tehlikeli maddeleri:
"İnsan sağlığı açısından tehlikeli veya fiziksel tehlike oluşturan herhangi bir madde ya da kimyasal"
olarak tanımlamaktadır.
Bu tanım aşağıdaki maddeleri kapsar:
Kanserojen maddeler
Tahriş edici (iritan) maddeler
Korozif (aşındırıcı) maddeler
Toksik (zehirli) maddeler
Hassaslaştırıcı (sensitizer) maddeler
Akciğerlere zarar veren maddeler
Cilt, göz veya mukozalara zarar veren maddeler
Ayrıca OSHA, aşağıdaki özelliklere sahip kimyasalları da tehlikeli kabul eder:
Yanabilen maddeler
Patlayıcı maddeler
Parlayıcı (flammable) maddeler
Oksitleyiciler
Piroforik maddeler (havayla temas ettiğinde kendiliğinden tutuşabilenler)
Kararsız reaktif maddeler
Su ile reaksiyona giren maddeler
Bunlara ek olarak, normal kullanım, depolama veya işlem sırasında:
Toz
Gaz
Duman
Buhar
Sis
Duman aerosolleri
oluşturan veya açığa çıkaran kimyasallar da tehlikeli madde kapsamındadır.
Ulaştırma Bakanlığı (DOT)
U.S. Department of Transportation, tehlikeli maddeleri:
"Ticari taşımacılık sırasında kamu güvenliği veya çevre açısından risk oluşturan herhangi bir kimyasal veya eşya"
olarak tanımlamaktadır.
Tehlikeli maddeler, DOT'un Tehlikeli Maddeler ve Boru Hattı Güvenliği İdaresi (PHMSA) tarafından yayımlanan düzenlemeler kapsamında denetlenmektedir. Bu kapsamda ayrıca aşağıdaki uluslararası düzenlemelere tabi olan taşınan maddeler de yer alır:
Uluslararası Denizcilik Tehlikeli Yükler Kodu (IMDG Code)
Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği Tehlikeli Maddeler Yönetmeliği (IATA Dangerous Goods Regulations)
Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü Teknik Talimatları (ICAO Technical Instructions)
ABD Hava Kuvvetleri Ortak Tehlikeli Madde El Kitabı (U.S. Air Force Joint Manual)
Çevre Koruma Ajansı (EPA)
U.S. Environmental Protection Agency tarafından yapılan tanım, OSHA'nın tanımını temel almakla birlikte daha geniş kapsamlıdır.
EPA'ya göre tehlikeli madde:
"Dökülme, sızma, pompalanma, boşaltılma, salınma, enjekte edilme, kaçak yoluyla yayılma, toprağa sızma, çevreye bırakılma veya bertaraf edilme sonucunda insanlara, bitkilere veya hayvanlara zarar verebilecek herhangi bir madde ya da kimyasal"
olarak tanımlanır.
ABD Federal Yönetmelikler Kodu'nun (40 CFR 355) ilgili bölümünde 350'den fazla tehlikeli madde listelenmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri Nükleer Düzenleme Komisyonu (NRC)
U.S. Nuclear Regulatory Commission düzenlemelerine göre;
İyonlaştırıcı radyasyon üreten tüm maddeler tehlikeli madde olarak kabul edilir.
Bu kapsamda aşağıdaki maddeler yer alır:
Özel nükleer materyaller (Special Nuclear Material)
Yan ürün nükleer materyaller (By-product Material)
Radyoaktif maddeler (Radioactive Substances)
Bu maddeler yaydıkları radyasyon nedeniyle insan sağlığı ve çevre açısından tehlikeli kabul edilmektedir.
HAZMAT kavramı yalnızca kimyasal maddeleri değil; biyolojik, radyolojik ve fiziksel tehlike oluşturabilen tüm maddeleri kapsayan geniş bir kavramdır. OSHA çalışan güvenliğine, DOT taşımacılık güvenliğine, EPA çevresel etkilere ve NRC ise radyasyon kaynaklı risklere odaklanarak tehlikeli maddeleri kendi görev alanları çerçevesinde tanımlamaktadır. Bu nedenle aynı madde birden fazla kurum tarafından farklı gerekçelerle "tehlikeli madde" olarak sınıflandırılabilmektedir.
Türkiye'de HAZMAT
Türkiye'de HAZMAT karşılığı olarak genellikle "Tehlikeli Maddeler", "Tehlikeli Yükler" ve CBRN bağlamında "Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN)" terimleri kullanılmaktadır. Mevzuat tek bir "HAZMAT Kanunu" altında toplanmamıştır; farklı kurumların düzenlemelerine dağılmıştır.
1. ADR Temelli Tehlikeli Madde Taşımacılığı Mevzuatı
Türkiye, ADR'na taraftır. Türkiye'nin ADR'ye katılımı 2010 yılında yürürlüğe girmiştir ve günümüzde karayoluyla tehlikeli madde taşımacılığının temelini oluşturmaktadır.
Temel Düzenleme
Bu yönetmelik;
Gönderenleri
Taşımacıları
Yükleyenleri
Boşaltanları
Paketleyenleri
Tank işletmecilerini
Sürücüleri
Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlarını (TMGD) kapsamaktadır.
Yönetmelik ayrıca ADR kapsamında taşınması yasaklanan maddelerin Türkiye'de de karayoluyla taşınamayacağını belirtmektedir.
Türkiye'de ADR kapsamındaki birçok işletme için Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı (TMGD) bulundurma veya hizmet alma zorunluluğu bulunmaktadır. Bu sistem Avrupa'daki "Dangerous Goods Safety Adviser (DGSA)" uygulamasının karşılığıdır.
TMGD'nin görevleri arasında:
Mevzuata uygunluk denetimi
Risk değerlendirmesi
Eğitim faaliyetleri
Kaza raporlaması
Taşıma prosedürlerinin hazırlanması yer alır.
3. Sürücü Eğitimleri (SRC5)
ADR kapsamındaki tehlikeli madde taşıyan araç sürücülerinin özel eğitim alması gerekir.
Türkiye'de bu eğitim sonunda verilen belge: SRC5 – Tehlikeli Madde Taşımacılığı Sürücü Eğitim Sertifikası olarak bilinmektedir. Tehlikeli madde taşıyan araçlarda bu belgenin bulundurulması zorunludur.
4. İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı
Türkiye'de HAZMAT'ın işyeri boyutu esas olarak: 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında düzenlenmektedir.
Bu kanuna bağlı olarak:
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (Seveso uyumlu)
Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği gibi düzenlemeler uygulanmaktadır.
Bu düzenlemeler OSHA'nın ABD'deki rolüne benzer şekilde çalışanların korunmasını hedefler.
5. KBRN (CBRN) Düzenlemeleri
Türkiye'de HAZMAT müdahalesinin acil durum ve afet boyutu büyük ölçüde:
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı
Sağlık Bakanlığı
İçişleri Bakanlığı
tarafından yürütülmektedir.
Bu alanda "HAZMAT" yerine daha çok:
KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer)
terminolojisi kullanılmaktadır. AFAD bünyesinde KBRN müdahale ekipleri ve eğitim sistemleri bulunmaktadır.
6. Demiryolu, Deniz ve Havayolu Taşımacılığı
Türkiye'de tehlikeli maddelerin diğer taşıma modlarında da ayrı düzenlemeler bulunmaktadır:
Demiryolu
Tehlikeli Maddelerin Demiryolu ile Taşınması Hakkında Yönetmelik
Avrupa'daki RID kurallarına uyumludur.
Deniz Taşımacılığı
Uluslararası:
International Maritime Organization
IMDG Code
kuralları uygulanmaktadır.
Havayolu
International Civil Aviation Organization
International Air Transport Association
tehlikeli madde düzenlemeleri esas alınmaktadır.
Türkiye'de HAZMAT'ın Kurumsal Karşılığı
ABD'de "HAZMAT" terimi yaygınken Türkiye'de aynı alan şu başlıklar altında ele alınır:
ABD | Türkiye |
HAZMAT | Tehlikeli Maddeler |
Hazardous Materials Transportation | Tehlikeli Madde Taşımacılığı |
DGSA | TMGD |
Hazmat Technician | KBRN Personeli / Tehlikeli Madde Müdahale Personeli |
CBRN | KBRN |
Başlıca Resmî Kaynaklar
Özetle, Türkiye'de HAZMAT sisteminin omurgasını ADR tabanlı tehlikeli madde taşımacılığı mevzuatı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Seveso uyumlu büyük endüstriyel kaza mevzuatı ve AFAD'ın KBRN düzenlemeleri oluşturmaktadır. Bu yapı, ABD'deki DOT, OSHA, EPA ve NRC'nin görev alanlarının Türkiye'deki karşılıklarına benzer bir işlev görmektedir.
Türkiye'de SEVESO Mevzuatı
Seveso mevzuatı, adını 1976 yılında İtalya'nın Seveso kentinde meydana gelen ve büyük miktarda dioksin yayılımına neden olan endüstriyel kazadan alır. Bu olay sonrasında Avrupa Birliği, tehlikeli kimyasallar bulunduran tesislerin kontrolüne yönelik Seveso Direktiflerini geliştirmiştir.
Türkiye'deki karşılığı ise Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmeliktir. Bu düzenleme halk arasında sıklıkla "BEKRA Yönetmeliği" veya "Seveso Yönetmeliği" olarak anılır. Yönetmeliğin amacı, tehlikeli maddeler bulunduran tesislerde büyük endüstriyel kazaları önlemek ve meydana gelmesi halinde insanların ve çevrenin zarar görmesini en aza indirmektir.
Seveso Mevzuatı Hangi Kanunlara Dayanır?
Türkiye'deki Seveso uyumlu sistem tek bir kanundan oluşmaz. Başlıca şu mevzuata dayanır:
1. 2872 Sayılı Çevre Kanunu
Tehlikeli kimyasalların çevreye etkileri, çevresel riskler ve idari yaptırımların önemli bölümü bu kanuna dayanır. Yönetmelikteki ihlallerde çevresel yaptırımların uygulanmasında temel dayanaklardan biridir.
2. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
Çalışanların büyük endüstriyel kazalara karşı korunması, risk değerlendirmesi, acil durum planları ve iş güvenliği yükümlülükleri bu kanunla ilişkilidir. Üst seviyeli kuruluşlarda güvenlik raporları ve risk yönetimi uygulamalarının önemli kısmı bu çerçevede değerlendirilir.
3. Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik
Türkiye'nin Seveso III Direktifi'ne uyum amacıyla hazırlanan temel düzenlemesidir. İlk düzenlemeler 2010 ve 2013 yıllarında yapılmış, günümüzde esas olarak 2 Mart 2019 tarihli yönetmelik uygulanmaktadır.
Yönetmelik Kimleri Kapsar?
Yönetmelik;
Petrol rafinerileri
Petrokimya tesisleri
Kimya fabrikaları
LPG depolama tesisleri
Akaryakıt terminalleri
Gübre tesisleri
Büyük kimyasal depolar
Patlayıcı madde üretim ve depolama tesisleri
gibi belirli miktarın üzerinde tehlikeli madde bulunduran kuruluşlara uygulanır.
Alt Seviyeli ve Üst Seviyeli Kuruluş Nedir?
Seveso sisteminde tesisler iki gruba ayrılır:
Kuruluş Türü | Özellik |
Alt Seviyeli Kuruluş | Daha düşük miktarda tehlikeli madde bulundurur |
Üst Seviyeli Kuruluş | Daha yüksek miktarda tehlikeli madde bulundurur |
Sınıflandırma, yönetmeliğin eklerinde belirtilen kimyasal miktar eşiklerine göre yapılır.
İşletmelerin Temel Yükümlülükleri
Seveso kapsamındaki tesisler için başlıca yükümlülükler şunlardır:
Büyük Kaza Önleme Politikası (BKÖP)
İşletmenin büyük kazaları önlemeye yönelik politika ve yönetim sistemini tanımlayan dokümandır.
Güvenlik Raporu
Özellikle üst seviyeli kuruluşların hazırlaması gereken ayrıntılı risk analizidir. Tesisin tehlikeleri, kaza senaryoları ve alınan önlemler bu raporda yer alır.
Dahili Acil Durum Planı
Tesiste meydana gelebilecek büyük kazalara karşı işletmenin müdahale planıdır.
Harici Acil Durum Planı
Tesis dışını etkileyebilecek kazalar için kamu kurumlarınca hazırlanan planlardır.
Risk Değerlendirmesi
Tehlikeli ekipmanlar ve süreçler için kaza olasılıklarının hesaplanması ve risklerin kabul edilebilir seviyeye düşürülmesi gerekir.
Türkiye'de Seveso Kapsamına Giren Tipik Tesisler
Örnek olarak:
Petrol rafinerileri
Petrokimya kompleksleri
Büyük LPG depoları
Endüstriyel gaz tesisleri
Gübre fabrikaları
Kimyasal üretim tesisleri
Büyük solvent depoları
Seveso kapsamına girebilir. Kapsama girip girmediği, tesiste bulunan tehlikeli maddelerin türüne ve miktarına bağlıdır.
Türkiye'deki Seveso uyumlu mevzuatın temelini Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (BEKRA) oluşturur. Bu sistem; 2872 Sayılı Çevre Kanunu, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili ikincil mevzuatla birlikte çalışır. Amaç, büyük miktarda tehlikeli kimyasal bulunduran tesislerde meydana gelebilecek patlama, yangın, toksik yayılım ve benzeri büyük endüstriyel kazaların önlenmesidir.
Yorumlar