Lamaizm; Tibet Budizmi
Lamaizm (Tibet Budizmi) Nedir?
Lamaizm, tarihsel olarak Tibet Budizmi için kullanılan eski bir terimdir. Günümüzde akademik çalışmalarda ve Budist çevrelerinde bu adlandırma yerine Tibet Budizmi ifadesi tercih edilir. Tibet Budizmi, Mahayana Budizmi'nin Vajrayana (Elmas Araç) geleneğini temel alan, Tibet, Bhutan, Moğolistan, Nepal'in Himalaya bölgeleri ile Hindistan'ın Ladakh ve Sikkim gibi yörelerinde yaygın olarak uygulanan bir Budizm geleneğidir.
"Lama" Ne Demektir?
"Lama" sözcüğü Tibetçede yüksek ruhani öğretmen anlamına gelir ve Sanskritçedeki guru kavramına karşılık gelir. Her Budist keşiş lama değildir; lama unvanı genellikle belirli bir eğitimden geçmiş, öğretme yetkisi kazanmış veya bir soy zincirinde ruhani rehber olarak kabul edilen kişilere verilir.
Batılı gezginler ve araştırmacılar 18. ve 19. yüzyıllarda Tibet Budizmini tanımlarken "Lamaizm" terimini kullanmışlardır. Ancak bu ifade, dinin yalnızca lamalara tapınıldığı izlenimini verdiği için günümüzde büyük ölçüde terk edilmiştir.
Tibet Budizminin Kökeni
Tibet Budizmi, 7. yüzyılda Kral Songtsen Gampo döneminde Tibet'e ulaşmaya başlamıştır. Asıl kurumsallaşması ise 8. yüzyılda Hintli bilgin Padmasambhava (Guru Rinpoche) ve Şantarakşita sayesinde gerçekleşmiştir.
Budizm, Tibet'in yerli dini olan Bon geleneğiyle uzun yıllar etkileşim içinde gelişmiştir. Ancak günümüzde araştırmacılar Bon dinini yalnızca Budizmin "ilkel" bir biçimi olarak değil, kendine özgü bağımsız bir dini gelenek olarak değerlendirmektedir.
Vajrayana Geleneği
Tibet Budizmi, Mahayana Budizmi içerisinde yer alan Vajrayana ekolüne bağlıdır.
Vajrayana;
meditasyon,
mantra,
mudra,
mandala,
görselleştirme teknikleri,
inisiyasyon (abhisheka),
guru-öğrenci ilişkisi
gibi uygulamalar yoluyla aydınlanmaya daha kısa sürede ulaşılabileceğini öğretir.
Bu nedenle ruhani bir öğretmenin rehberliği Tibet Budizminde oldukça önemlidir.
Temel İnançları
Lama ve Tulku Geleneği
Tibet Budizminde bazı büyük ustaların öldükten sonra yeniden doğduklarına inanılır. Bu yeniden doğmuş ruhani liderlere Tulku denir.
Bunların en tanınmışları:
Dalay Lama
Pançen Lama
Karmapa
gibi ruhani liderlerdir.
1959 yılına kadar Dalay Lama, Tibet'in hem dini hem de siyasi lideri konumundaydı. Çin yönetiminin Tibet üzerindeki hâkimiyetinden sonra sürgüne gitmiş ve Tibet Hükûmeti sürgünde faaliyet göstermeye başlamıştır.
Karma ve Reenkarnasyon
Tibet Budizmi, bütün Budist geleneklerde olduğu gibi karma yasasını kabul eder.
Canlılar;
yaptıkları eylemler,
düşünceleri,
niyetleri
doğrultusunda yeniden doğuş döngüsüne (Samsara) girerler.
Amaç, bu döngüden kurtularak Nirvana veya tam aydınlanmaya ulaşmaktır.
Merhamet ve Bilgelik
Tibet Budizminin temel erdemleri şunlardır:
Karuna (Merhamet)
Prajna (Bilgelik)
Bodhisattva ideali doğrultusunda kişi yalnızca kendi kurtuluşu için değil, bütün canlıların aydınlanması için çalışmalıdır.
Meditasyon ve Ritüeller
Tibet Budizminde oldukça zengin bir ritüel geleneği bulunur.
Bunlardan bazıları şunlardır:
mantra okumaları
mandala yapımı
dua çarkları
dua bayrakları
uzun meditasyon inzivaları
kutsal metin okumaları
torma adı verilen ritüel sunuları
Bon Dininin Etkisi
Tibet Budizmi, Tibet'in yerel kültüründen önemli ölçüde etkilenmiştir.
Bu nedenle;
koruyucu tanrılar,
yerel ruhlar,
dağ tanrıları,
çeşitli koruyucu ilahlar
Budist kozmolojisi içerisine uyarlanmıştır.
Ancak bunlar Budizmin temel öğretisinin yerine geçmez; daha çok yerel kültürel ve sembolik unsurlar olarak değerlendirilir.
Ölüm ve Bardo Öğretisi
Tibet Budizminde ölüm son derece önemli kabul edilir.
Ölüm ile yeniden doğuş arasındaki ara evreye Bardo adı verilir.
Bu süreç özellikle Tibet Ölüler Kitabı (Bardo Thödol) adlı eserle tanınmaktadır.
Manastır Yaşamı
Tarih boyunca Tibet'te çok sayıda büyük manastır kurulmuştur.
Bunlar yalnızca dini merkezler değil;
eğitim,
felsefe,
astronomi,
tıp,
sanat,
el yazmaları
konusunda da önemli bilgi merkezleri olmuştur.
Lamaizm ve Tibet Budizmi Arasındaki Fark
Bugün "Lamaizm" ile "Tibet Budizmi" çoğu zaman aynı anlamda kullanılsa da akademik çevrelerde Tibet Budizmi ifadesi tercih edilmektedir. Çünkü "Lamaizm" sözcüğü, dinin yalnızca lama merkezli olduğu izlenimini oluşturabilir ve Tibet Budizminin felsefi derinliğini tam olarak yansıtmaz.
Sonuç
Tibet Budizmi, Mahayana Budizmi'nin Vajrayana geleneğini temel alan, meditasyon, mantra, mandala ve guru-öğrenci ilişkisini ön plana çıkaran zengin bir Budist geleneğidir. Tibet'in yerel kültürüyle yüzyıllar boyunca etkileşim içinde gelişmiş olan bu inanç sistemi, günümüzde Tibet, Bhutan, Moğolistan, Nepal ve Himalaya coğrafyasının önemli bir bölümünde yaşamaya devam etmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Lamaizm ile Tibet Budizmi aynı şey midir?Evet. "Lamaizm" tarihsel bir terimdir; günümüzde akademik çevrelerde ve Budistler arasında "Tibet Budizmi" ifadesi tercih edilir.
Lama ne anlama gelir?Lama, Tibet Budizminde eğitimli ve ruhani rehberlik yapma yetkisine sahip öğretmen anlamına gelen bir unvandır.
Lamaizm hangi Budizm ekolüne bağlıdır?Tibet Budizmi, Mahayana Budizmi içinde yer alan Vajrayana (Elmas Araç) geleneğine bağlıdır.Lamaizm, genellikle Tibet Budizmi olarak da bilinen, Budizmin Mahayana kolunun bir mezhebidir. Tibet, Moğolistan, Nepal ve Bhutan gibi bölgelerde yaygın olarak uygulanır.
Basılı ve Akademik Kaynaklar
Buswell, Robert E. Jr. & Lopez, Donald S. Jr. (2014). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press.
Keown, Damien (2013). Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
Lopez, Donald S. Jr. (1997). Prisoners of Shangri-La: Tibetan Buddhism and the West. University of Chicago Press.
Powers, John (2007). Introduction to Tibetan Buddhism. Snow Lion Publications.
Samuel, Geoffrey (1993). Civilized Shamans: Buddhism in Tibetan Societies. Smithsonian Institution Press.
Snellgrove, David (1987). Indo-Tibetan Buddhism. Shambhala Publications.
Kapstein, Matthew T. (2006). The Tibetans. Blackwell Publishing.
Tucci, Giuseppe (1988). The Religions of Tibet. University of California Press.
Gyatso, Tenzin (14. Dalai Lama) (1995). The World of Tibetan Buddhism. Wisdom Publications.
Williams, Paul (2009). Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations. Routledge.
Çevrimiçi Akademik Kaynaklar
Encyclopaedia Britannica
Dalai Lama
Stanford Encyclopedia of Philosophy
Buddhist Philosophy
Oxford Reference
Tibetan Buddhism
Encyclopaedia of Religion (Gale)
Religion: Tibetan Buddhism Overview
Study Buddhism
Dr. Alexander Berzin tarafından hazırlanan, Tibet Budizmi konusunda uluslararası saygınlığa sahip kapsamlı bir kaynaktır.
Introduction to Tibetan Buddhism
Treasury of Lives
Tibet'in önemli ruhani liderleri ve tarihî kişilikleri hakkında güvenilir biyografiler sunar.
84000 – Translating the Words of the Buddha
Budist sutraların İngilizce çevirilerini yayımlayan uluslararası akademik projedir.
FPMT (Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition)
His Holiness the 14th Dalai Lama
Dalay Lama'nın resmî internet sitesi.
Tibet House
Türkçe Kaynaklar
Akademik Makale Veritabanları
Bilimsel makaleler için şu platformlardan da yararlanabilirsiniz:
Bu kaynaklar, Tibet Budizmi'nin tarihi, Vajrayana öğretisi, Bon dini ile etkileşimi, Dalay Lama kurumu ve Tibet felsefesi gibi konularda akademik güvenilirlik açısından güçlü bir kaynakça oluşturur.
Yorumlar