Meteoroloji Balonları

Murat Durdu
7 Haz
3 dakikada okunur

Zaman zaman ülke genelinde karşılaşılan, vatandaşlar tarafından El Yapımı Patlayıcı Madde Düzeneği (EYP) (IED) veya üzerlerinde yazan "Radiosonde" vb markalama nedeniyle çağrışımda bulunarak radyasyon yayan Radyoaktif Madde sanılarak kolluk kuvvvetlerine ihbarda bulunulan atmosfer verileri ölçüm cihazlarının verici kısımları hakkında bilgidir.

Meteoroloji Balonları Nedir?

Meteoroloji balonları (Weather Balloons), atmosferin üst katmanlarındaki meteorolojik verileri toplamak amacıyla kullanılan, helyum veya hidrojen gazı ile şişirilmiş özel balonlardır. Balonun altına bağlanan radyosonde (radiosonde) adı verilen elektronik ölçüm cihazı; sıcaklık, basınç, nem, yükseklik, konum ve rüzgâr bilgilerini yer istasyonuna radyo sinyalleriyle gönderir.

"Radyosonde" nedir ne anlama gelir?

Radyosonde (radiosonde) bir marka değil, meteorolojide kullanılan teknik bir terimdir. Kelime kökeni Fransızcadır:

Radio = Radyo
Sonde = Sonda, ölçüm cihazı, araştırma probu

Dolayısıyla radiosonde kelimesi Türkçeye yaklaşık olarak:

"Radyo vericili atmosfer ölçüm cihazı" veya "Radyo-sonda"

şeklinde çevrilebilir.

Radyosonde, meteoroloji balonunun altına bağlanan elektronik ölçüm cihazıdır. Temel işlevleri sıcaklık ölçmek, nem ölçmek, basınç ölçmek, GPS ile konum belirlemek, rüzgâr yönü ve hızını hesaplamak ve verileri radyo sinyalleriyle yere göndermektir.

Meteoroloji balonu yalnızca cihazı atmosfere taşır; esas ölçümü yapan ekipman radyosondedir.

Marka ile Teknik Terim Arasındaki Fark

Teknik Terim olarak Radyosonde (Radiosonde) bir cihaz sınıfının genel adıdır. Tıpkı Radar, Termometre, Barometre gibi.

Marka Örnekleri

Piyasada çok sayıda farklı radyosonde modeli bulunmaktadır:

Vaisala RS41
Meteomodem M10
Meteomodem M20
Graw Radiosondes DFM serisi
Meteo-Radiy MRZ serisi

Burada:

"Radyosonde" = cihazın türü
"RS41", "M10", "DFM17" = marka/model ilişkisi vardır.

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ve meteoroloji literatüründe kullanılan standart teknik bir terimdir. Türkçede genellikle "radyosonde", "radyo-sonda" veya "yüksek atmosfer gözlem sondası" şeklinde geçer.

Meteoroloji balonu bileşenlerinin işlevi

Bileşen	Görevi
Meteoroloji Balonu	Cihazı yukarı taşır
Radyosonde	Atmosfer verilerini ölçer
Paraşüt	İnişi yavaşlatır
Yer İstasyonu	Verileri alır ve işler

Bu nedenle meteorologlar bazen "balon uçuruyoruz" deseler de aslında amaç balonu değil, onun taşıdığı radyosondeyi atmosfere göndermektir.

Radyosondelerin tarihçesi

İlk başarılı radyosondeler 1920'lerin sonlarında geliştirildi. Modern anlamdaki ilk operasyonel radyosonde sistemleri ise 1930'larda kullanılmaya başlandı. Günümüzde dünya genelinde her gün yaklaşık 800–1000 noktadan radyosonde uçuşları yapılmaktadır ve bunlar küresel hava tahmin modellerinin en önemli veri kaynaklarından biridir.

Meteoroloji Balonları Ne İşe Yarar?

Meteoroloji balonlarının temel amacı, yer seviyesinden stratosfere kadar atmosferin dikey yapısını incelemektir. Ölçülen başlıca parametreler:

Hava sıcaklığı
Atmosfer basıncı
Bağıl nem
Rüzgâr yönü
Rüzgâr hızı
GPS konumu
Yükseklik bilgisi

Bu veriler;

Hava tahmin modellerinin oluşturulmasında,
Fırtına ve şiddetli hava olaylarının izlenmesinde,
Havacılık meteorolojisinde,
İklim araştırmalarında,
Askerî meteorolojide kullanılır.

Meteoroloji Balonları Nasıl Çalışır?

Meteoroloji balonu yere bağlı değildir. Fırlatıldıktan sonra serbest şekilde yükselir. Çalışma süreci şöyledir:

Balon hidrojen veya helyum ile doldurulur.
Altına radyosonde cihazı bağlanır.
Balon atmosfere bırakılır.
Yükselirken sürekli veri toplar.
Veriler radyo sinyalleriyle yer istasyonuna gönderilir.
Yaklaşık 15–35 km irtifada balon genişleyerek patlar.
Radyosonde paraşüt yardımıyla yeryüzüne iner.

Bir Radyosonde Neleri Ölçer?

Meteoroloji Genel Müdürlüğü'ne göre radyosonde cihazları şu verileri ölçer:

Basınç (P)
Sıcaklık (T)
Nem (U)
Enlem
Boylam
Yükseklik
Rüzgâr hızı
Rüzgâr yönü

Bu bilgiler gerçek zamanlı olarak yer istasyonlarına aktarılır.

Meteoroloji Balonları Ne Kadar Yükseğe Çıkar?

Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün meteoroloji sözlüğüne göre standart radyosonde balonları genellikle 15 km, 18 km yüksekliğe ulaşabilir.

Ancak modern sistemlerde bu yükseklik çoğu zaman 25–35 km seviyelerine kadar çıkabilmektedir. Balon yükseldikçe dış basınç azaldığından hacmi büyür ve sonunda patlar.

Türkiye'de Meteoroloji Balonları Nerelerde Kullanılmaktadır?

Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) düzenli yüksek atmosfer gözlemlerini aşağıdaki istasyonlarda gerçekleştirmektedir:

Ankara
İstanbul
İzmir
Isparta
Samsun
Adana
Diyarbakır
Erzurum

Bu istasyonlarda günde iki kez (00 UTC ve 12 UTC) radyosonde uçuşları yapılmaktadır.

Türkiye'de Hangi Modeller Kullanılıyor?

Meteoroloji Genel Müdürlüğü kamuya açık belgelerinde kullanılan marka ve model bilgilerini her zaman belirtmemektedir. Ancak son yıllarda dünya genelinde en yaygın kullanılan sistemler arasında;

Vaisala RS41
Meteomodem M10
Meteomodem M20 gibi radyosondeler bulunmaktadır.

Özellikle Avrupa'daki birçok meteoroloji servisi uzun yıllardır Vaisala RS serisi ve Meteomodem sistemlerini kullanmaktadır. Türkiye'de farklı dönemlerde yapılan ihaleler nedeniyle kullanılan sistemler zaman içinde değişebilmektedir.

Meteoroloji Balonları Neden Hâlâ Kullanılıyor?

Günümüzde çok sayıda meteoroloji uydusu bulunmasına rağmen meteoroloji balonları önemini korumaktadır. Çünkü:

Uydu sıcaklığı doğrudan ölçemez, çoğu zaman hesaplar.
Atmosferin dikey profilini yerinde ölçmek gerekir.
Nem ölçümleri için radyosondeler hâlâ en güvenilir yöntemlerden biridir.
Hava tahmin modellerinin kalibrasyonunda kullanılır.

Bu nedenle dünyanın yüzlerce noktasında her gün binlerce meteoroloji balonu fırlatılmaktadır.

İlginç Bir Bilgi

Bir meteoroloji balonu uçuşu sırasında yaklaşık 5–7 metre çapında başlayan balon, stratosferde basıncın azalması nedeniyle 8–10 metre hatta daha büyük çaplara ulaşabilir. Balon patladıktan sonra radyosonde paraşütle yere iner ve bazı ülkelerde bulan kişilerden cihazın geri gönderilmesi istenir.