Rücu sanatı

Şiirde Rücû Sanatı Nedir?

Rücû (Arapça: رجوع), divan şiirinde (klasik Türk edebiyatında) kullanılan önemli bir söz sanatıdır. Kelime anlamı “geri dönmek, vazgeçmek”tir.

Şair, bir sözü söyler ya da bir fikri beyan eder gibi yapar, ardından hemen o sözünden ya da fikrinden vazgeçer, onu geri alır ve tam tersini söyler. Bu vazgeçiş genellikle “hayır, değil, beli, estağfirullah, hâşâ, yok yok” gibi ifadelerle yapılır.

Amaçları

• Tevazu göstermek (kendini övmüş gibi yapıp hemen vazgeçmek)

• Konuyu daha çarpıcı, nükteli veya etkileyici hâle getirmek

• Dinî hassasiyet göstermek (Allah’a, Peygamber’e, evliyaya dair bir ifade kullanıp hemen “hâşâ” demek)

• İnce bir mizah veya nükte katmak

Örnekler

Tevazu için (en sık kullanılanı): Fuzûlî’nin meşhur beytinde:

“Fuzûlî âşık-ı sâdık mıdır bilmem amân

Yok yok âşık-ı sâdık değil bir âşık-ı nâdân”

(Fuzûlî sadık aşık mıdır bilmem aman / Yok yok sadık aşık değil, nadan bir aşık)

→ Kendini övmüş gibi yapıp hemen vazgeçiyor.

Dinî hassayet için;

“Sen ki âlemsin cihânın serveri sultân-ı enbiyâ

Hâşâ server değil serverlerin serverisin yâ Resûlallah”

(Sen ki âlemlerin serverisin, peygamberlerin sultanı / Hâşâ server değil, serverlerin serverisin ya Resulallah)

Nükte için: Nedîm’den:

“Nedîmâ şarâbı haram mıdır ne dersin

Estağfirullah helâldir içmeye devam et”

(Nedim, şarap haram mıdır ne dersin / Estağfirullah helaldir, içmeye devam et)

→ Haram mı diye sorar gibi yapıp hemen vazgeçiyor, ince bir şaka yapıyor.

Özetle:

Rücû = Söylediğinden hemen vazgeçip tersini söyleme sanatı.

En çok gazel ve kasidelerde, özellikle beyitlerin ikinci dizesinde (son mısrada) görülür. Tevazu, nükte ve incelik katmak için kullanılır.

Kısaca: “Dedim… yok yok, öyle değil, şöyle!” deme sanatıdır. 😊